Hüquq tələbəsi universitetdə nə etməlidir? Yaxşı hüquqşünas olmaq üçün məsləhətlər

Hüquq fakültəsinə qəbul olmaq hüquqşünas olmaq üçün ilk addımdır. Amma universiteti bitirdikdən sonra yaxşı hüquqşünas olmaq üçün təkcə imtahanlardan yüksək bal toplamaq kifayət etmir.

Bir çox hüquq tələbəsi eyni suallarla qarşılaşır:

Harada təcrübə keçməliyəm? CV-mi necə hazırlamalıyam? Qanunvericiliyi necə araşdırmalıyam? Məhkəmə qərarlarını necə oxumalıyam? Hansı hüquq sahəsini seçməliyəm? Universitetdə oxuyarkən özümü necə inkişaf etdirə bilərəm?

Əslində bu sualların cavablarını məzuniyyətdən sonra deyil, tələbəlik illərində axtarmaq daha düzgündür.

1. İlk kursdan yalnız dərslik oxumaqla kifayətlənməyin

Hüquq fakültəsində əsas məqsəd yalnız imtahandan keçmək olmamalıdır.

Tələbəlik dövründə hüquqi düşüncə formalaşdırmaq üçün qanunvericiliyi mütəmadi oxumaq, məhkəmə qərarları ilə tanış olmaq və real hüquqi problemləri analiz etmək lazımdır.

Məsələn, Mülki Məcəllənin müəyyən maddəsini əzbərləməkdənsə, həmin normanın real məhkəmə işində necə tətbiq edildiyini araşdırmaq daha faydalı ola bilər.

Özünüzə belə suallar verin:

• Bu norma hansı hallarda tətbiq edilir?
• Normanın istisnaları hansılardır?
• Məhkəmələr bu normanı necə şərh edir?
• Qarşı tərəf bu məsələdə hansı hüquqi arqumenti irəli sürə bilər?
• Eyni problemə müxtəlif hüquq sahələri necə yanaşır?

Bu suallar hüquqi düşüncəni inkişaf etdirir.

2. Hüquq tələbəsi nə vaxt təcrübəyə başlamalıdır?

Ən çox verilən suallardan biri budur: “Mən hələ hüquq bilmirəm. Təcrübəyə getmək üçün tez deyil?”
Xeyr.

Tələbənin ilk təcrübəsinin məqsədi hazır hüquqşünas kimi işləmək deyil. Məqsəd hüquq peşəsinin necə işlədiyini görməkdir.

İlk təcrübə üçün:

• hüquq şirkəti;
• vəkil yanında;
• məhkəmədə;
• dövlət qurumunda;
• hüquq klinikasında;
• hüquqi yardım layihələrində;
• hüquqi araşdırma layihələrində

təcrübə imkanlarını araşdırmaq olar.

Hətta ilk təcrübədə əsas işiniz sənədləri çeşidləmək, məhkəmə proseslərini izləmək və hüquqi araşdırmaya kömək etmək olsa belə, bu təcrübə gələcəkdə hansı istiqamətdə inkişaf etmək istədiyinizi anlamağa kömək edə bilər.

Beynəlxalq hüquq tələbəsi forumlarında da yeni tələbələrin ən çox verdiyi suallardan biri məhz ilk təcrübəni haradan və nə vaxt əldə etməkdir.

3. CV-də 10 sertifikat əvəzinə real bacarıq daha dəyərlidir

Hüquq tələbələrinin tez-tez etdiyi səhvlərdən biri CV-ni mümkün qədər çox sertifikatla doldurmağa çalışmaqdır.

Amma hüquq şirkətinə və ya hüquqşünasa müraciət edən tələbə üçün daha vacib sual budur:

“Bu tələbə real olaraq nə bacarır?”

Məsələn, CV-də bunların olması faydalıdır:

• hüquqi araşdırma aparmaq;
• qanunvericilik bazalarından istifadə etmək;
• məhkəmə qərarlarını təhlil etmək;
• hüquqi mövqenin hazırlanması;
• hüquqi sənəd yazmaq;
• Word və digər ofis proqramlarından istifadə;
• Azərbaycan və ingilis dillərində hüquqi mətn oxumaq;
• moot court və debat təcrübəsi;
• elmi məqalə və hüquqi yazılar hazırlamaq.

Buna görə tələbəlik dövründə “sertifikat toplamaq” əvəzinə bacarıq toplamaq daha düzgün strategiyadır.

4. Hüquqi araşdırmanı necə öyrənmək olar?

Yaxşı hüquqşünasın əsas bacarıqlarından biri düzgün hüquqi mənbəni tapmaqdır.

Bir hüquqi məsələ ilə qarşılaşdıqda ilk tapdığınız internet məqaləsinə əsaslanmaq əvəzinə belə ardıcıllıqdan istifadə edə bilərsiniz:

Problem → hüquqi norma → məhkəmə təcrübəsi → doktrina → hüquqi nəticə

Məsələn, hansısa şəxsin müqavilədən irəli gələn tələbinin olub-olmadığını araşdırırsınızsa:

1. Əvvəlcə problemin hüquqi mahiyyətini müəyyən edin.
2. Müvafiq Məcəllə və qanunları tapın.
3. Normanın digər maddələrlə əlaqəsini araşdırın.
4. Məhkəmə təcrübəsinə baxın.
5. Müxtəlif hüquqi mövqeləri müqayisə edin.
6. Sonda öz hüquqi nəticənizi formalaşdırın.

Bu bacarıq universitetdə öyrənilən nəzəri bilikləri praktik hüquqa çevirir.

5. Məhkəmə qərarlarını oxumağı öyrənin

Hüquq tələbəsi üçün məhkəmə qərarları çox qiymətli praktiki mənbədir.

Amma qərarı başdan sona oxumaq həmişə ən effektiv üsul deyil.

Əvvəlcə bunları müəyyənləşdirin:

Faktlar: Hadisə nə olub?
Tələb: Tərəf məhkəmədən nə istəyib?
Hüquqi məsələ: Məhkəmə hansı hüquqi problemi həll etməli olub?
Norma: Hansı hüquq normasına istinad edilib?
Məhkəmənin əsaslandırması: Məhkəmə niyə məhz bu nəticəyə gəlib?
Nəticə: Qərar necə yekunlaşıb?

Bu üsulla gündə bir neçə məhkəmə qərarı oxumaq belə zamanla ciddi hüquqi analiz bacarığı formalaşdıra bilər.

6. Hansı hüquq sahəsini seçməliyəm?

Hüquq tələbəsinin ilk kurslardan “mən mütləq cinayət hüquqşünası olacağam” və ya “mən yalnız vəkil olacağam” deməsi məcburi deyil.

Hüququn çox fərqli istiqamətləri var:

• cinayət hüququ;
• mülki hüquq;
• cinayət prosesi;
• mülki proses;
• inzibati hüquq;
• əmək hüququ;
• vergi hüququ;
• kommersiya hüququ;
• korporativ hüquq;
• ailə hüququ;
• insan hüquqları;
• beynəlxalq hüquq;
• əqli mülkiyyət hüququ;
• kiber hüquq;
• enerji hüququ;
• dəniz hüququ və s.

Ona görə sahə seçərkən əvvəlcə müxtəlif istiqamətləri sınamaq daha məntiqlidir.

7. Hüquqi yazı bacarığını indidən inkişaf etdirin

Hüquqşünasın işinin böyük hissəsi yazılı şəkildə həyata keçirilir.

İddia ərizəsi, etiraz, hüquqi rəy, vəsatət, şikayət, müqavilə, hüquqi araşdırma və digər sənədləri düzgün yazmaq bacarığı gələcək karyerada çox vacib olacaq.

Bunun üçün sadə bir məşq edə bilərsiniz:

Həftədə bir hüquqi problem seçin və həmin problem barədə 500–1000 sözlük hüquqi mövqe yazın.

Məsələn:

“İşəgötürən işçini hansı hallarda əmək müqaviləsinə xitam verməklə işdən azad edə bilər?”

Sonra cavabınızı qanunvericilik və məhkəmə təcrübəsi ilə əsaslandırın.

Bir neçə ay sonra əvvəlki yazılarınızla yenilərini müqayisə etdikdə inkişafınızı özünüz də görə bilərsiniz.

8. Moot court və hüquqi debatlara qoşulun

Əgər hüquqi arqument qurmaq və çıxış etmək istəyirsinizsə, moot court və debatlar çox faydalıdır. Burada siz yalnız qanunu öyrənmirsiniz.

Eyni zamanda:

• arqument qurmağı;
• qarşı tərəfin arqumentini analiz etməyi;
• sübut təqdim etməyi;
• vaxt məhdudiyyətində çıxış etməyi;
• suallara cavab verməyi;
• hüquqi mövqeni müdafiə etməyi öyrənirsiniz.

Bunlar gələcəkdə vəkillikdən tutmuş şirkət hüquqşünaslığına qədər bir çox istiqamətdə lazım olacaq bacarıqlardır.

9. İngilis dilini hüquqşünas üçün xüsusi səviyyədə öyrənin

Ümumi ingilis dili ilə hüquqi ingilis dili eyni şey deyil.

Hüquq tələbəsi üçün ən azı bunları oxuya bilmək böyük üstünlükdür:

• beynəlxalq müqavilələr;
• xarici məhkəmə qərarları;
• hüquqi məqalələr;
• akademik araşdırmalar;
• beynəlxalq təşkilatların hesabatları.

İngilis dili bilən hüquqşünas daha geniş hüquqi mənbələrə çıxış əldə edir.

10. Hüquq tələbəsi üçün ən vacib şey: özünüzə hüquqi mühit yaradın

Universitetdə sizə hüquq haqqında müəyyən biliklər veriləcək.

Amma gələcək hüquqşünasın inkişafı universitet auditoriyasından kənarda davam edir.

Hər həftə:

1 məhkəmə qərarı + 1 hüquqi məqalə + 1 qanunvericilik dəyişikliyi + 1 praktiki hüquqi məsələ araşdırmağı vərdişə çevirə bilərsiniz.
Ən əsası isə sual verməkdən çəkinməyin.
Çünki hüquqşünaslıqda “mən bunu bilmirəm” demək problem deyil.
Əsas problem bilmədiyiniz şeyi araşdırmağı bacarmamaqdır. Hüquq tələbəliyini təkbaşına keçirmək məcburiyyətində deyilsiniz.

Hüquqi suallarınızı verə, məhkəmə qərarlarını müzakirə edə, təcrübə və karyera barədə fikir mübadiləsi apara, digər tələbələrdən və hüquqşünaslardan məsləhət ala bilərsiniz.

Hüquqlar.az forumunda hüquq tələbələri üçün ayrıca bölmə fəaliyyət göstərir. Hazırda forumda hüquq tələbələri üçün faydalı resurslar və digər hüquqi mövzular üzrə müzakirələr mövcuddur.

Siz də öz sualınızı verin:

“Mən 1-ci kurs hüquq tələbəsiyəm. Karyerama haradan başlamalıyam?”

və ya

“İlk hüquqi təcrübəmi harada keçməyim daha məqsədəuyğundur?”

Bəlkə sizin sualınızın cavabı başqa bir hüquq tələbəsinə də kömək edəcək.

Hüquq tələbəliyinin ən yaxşı tərəfi isə budur: öyrəndikcə daha çox sual yaranır. Bu sualları birlikdə müzakirə etmək üçün rəy yaza bilərsiniz.

Yararlı paylaşım üçün təşəkkürlər. Yeni hüquq tələbələri üçün yaxşı praktiki yol xəritəsidir.